Intiem partnergeweld en seksueel geweld

Intiem partnergeweld en seksueel geweld zijn wereldwijd een veelvormig en complex probleem met effecten op individueel, relationeel en maatschappelijk niveau [1,3,4,7,17]. In tegenstelling tot wat iedereen wenst, biedt een partner niet altijd de veiligheid die men verlangt. Tal van studies hebben uitgewezen dat het net in de familiale sfeer is dat mensen het meeste risico lopen om het slachtoffer te worden van fysiek, psychologisch en seksueel geweld.

In Sexpert willen we - naast het in kaart brengen van de positieve indicatoren van seksuele gezondheid - eveneens peilen naar de ervaringen die Vlamingen hebben met seksueel geweld. We hebben hierbij zowel aandacht voor ervaringen met intiem partnergeweld en seksueel geweld in de volwassenheid als voor ervaringen met seksueel geweld in de kindertijd.

 

1. Wat verstaan we onder seksueel geweld?

Seksueel geweld of seksueel grensoverschrijdend gedrag verwijst naar elke situatie waarin een persoon gedwongen wordt om seksuele handelingen te stellen of te ondergaan tegen zijn/haar zin. Seksueel grensoverschrijdend gedrag kan verschillende vormen aannemen, zo kan het gaan van ongewenste seksuele opmerkingen tot ernstig lichamelijk geweld (e.g. poging tot verkrachting, verkrachting) [15].

Vanuit verschillende invalshoeken heeft men gepoogd om seksueel geweld duidelijk te definiëren [2]. Vanuit een juridische invalshoek wordt seksueel geweld gedefinieerd op basis van het stellen van strafbare feiten en dus op basis van criteria die los staan van het slachtoffer. Sociologische benaderingen vertrekken veeleer vanuit een maatschappelijk perspectief waarbij het verschil in machtsverhouding tussen de geweldpleger en het slachtoffer een belangrijke rol speelt. Vanuit een psychologische invalshoek tenslotte wordt bij het definiëren van seksueel geweld veel belang gehecht aan het belevingsaspect van het slachtoffer [2,16].

2. Meten van seksueel geweld in Sexpert

Naar analogie met het Nederlandse onderzoek naar grensoverschrijdende seksuele ervaringen en gedragingen onder jongeren 'Laat je nu horen!' [10] maken we in Sexpert een onderscheid tussen (a) seksueel grensoverschrijdende gedragingen zonder fysiek contact en (b) seksueel grensoverschrijdende gedragingen met fysiek contact. Voorbeelden van seksueel grensoverschrijdende gedragingen zonder fysiek contact zijn het maken van kwetsende seksueel getinte opmerkingen, gedwongen worden om naakt te zijn en gedwongen worden tot masturbatie. Voorbeelden van seksueel grensoverschrijdende gedragingen met fysiek contact zijn het op een kwetsende manier seksueel aangeraakt of vastgepakt worden, gedwongen worden orale seks uit te voeren of toe te staan, poging tot verkrachting en verkrachting. Het opnemen van een grotere variëteit aan seksuele handelingen laat ons toe om meer genuanceerde uitspraken te doen inzake de prevalentie cijfers in Vlaanderen.

In Sexpert peilen we zowel naar ervaringen met bovenstaande vormen van seksueel geweld voor de leeftijd van 18 jaar als na de leeftijd van 18 jaar. We baseren ons hiervoor op tal van literatuuronderzoek dat heeft aangetoond dat seksueel misbruik in de kindertijd een belangrijke risicofactor is om op volwassen leeftijd eveneens het slachtoffer te worden van seksueel geweld [12,14,16]. Vele slachtoffers van seksueel geweld in de kindertijd worden later het slachtoffer van fysiek, psychologisch en/ of seksueel geweld gepleegd door de partner [5].

Omdat het van groot belang is dat slachtoffers het gevoel hebben dat ze hun ervaring(en) met seksueel geweld op een veilige manier kunnen rapporteren wordt de anonimiteit en vertrouwelijkheid van hun antwoorden benadrukt. Daarnaast worden ook het 106 telefoonnummer van Tele-Onthaal en enkele hulpverleningsbrochures achtergelaten bij respondenten die vragen hebben of nood hebben aan hulp.

3. Prevalentie van seksueel geweld

Eenduidige prevalentie cijfers voor seksueel geweld zijn niet voorhanden. Afhankelijk van de onderzoekspopulatie (klinische steekproef of een bevolkingssteekproef), de meetperiode (levensloop of laatste 12 maanden) en de manier waarop seksueel geweld gedefinieerd wordt, verkrijgt men grote verschillen in prevalentie cijfers. Gezien de gevoeligheid van het thema dient men ook steeds rekening te houden met de angst en schaamte die gepaard gaan bij slachtoffers, en vooral bij mannen, om dit soort van geweld te rapporteren [13]. We moeten de beschikbare cijfers van geweld dus steeds met enige voorzichtigheid interpreteren. De Wereldgezondheidsorganisatie rapporteert dat 6% tot 59% van de vrouwen ooit in haar leven het slachtoffer wordt van seksueel geweld gepleegd door de partner [11]. Cijfers over ervaringen met seksueel geweld in de kindertijd variëren van 1% tot 21% [11]. Cijfers uit internationaal onderzoek waarvan de sociaal culturele context dichter bij ons aansluit, komen van een recente Nederlandse bevolkingsstudie [2]. Een derde van de vrouwen en één op twintig mannen tussen 15 en 70 jaar rapporteert ooit in haar/zijn leven seksueel geweld meegemaakt te hebben. Twaalf procent van de vrouwen en bijna drie procent van de mannen werd ooit verkracht [2]. Uit een specifieke bevolkingsstudie bij Nederlandse jongeren tot 25 jaar blijkt dat 18% van de meisjes en 4% van de jongens ervaring had met ongewenst seksueel contact [6]. Recent onderzoek naar ervaringen met geweld bij 2014 vrouwen en mannen in België rapporteert dat 0.8% van de mannen en 5.6% van de vrouwen het slachtoffer werd van seksueel geweld sinds de leeftijd van 18 jaar. De prevalentie van seksueel geweld voor de leeftijd van 18 jaar ligt iets hoger: 8.9% van de vrouwen en 3.2% van de mannen werd voor de leeftijd van 18 jaar het slachtoffer van seksueel geweld [13].

4. Gevolgen van ervaringen met seksueel geweld

Ervaringen met seksueel geweld kunnen zowel op korte als op lange termijn een negatieve invloed hebben op de fysieke, mentale en seksuele gezondheid. Depressie en posttraumatische stress stoornis zijn de meest voorkomende psychische moeilijkheden waar slachtoffers mee geconfronteerd worden. Andere frequent gerapporteerde moeilijkheden zijn angst, verminderde zelfwaarde, slaapproblemen, sociale disfuncties en overmatig alcohol en druggebruik [3,8]. Recent is er ook meer aandacht voor de effecten die seksueel geweld heeft op de seksuele gezondheid. Zo blijken slachtoffers meer seksueel risicogedrag te vertonen zoals minder consistent condoomgebruik en meer promiscue gedrag. Ook ongewenste zwangerschappen, abortus, SOA's & HIV komen frequenter voor bij slachtoffers van seksueel geweld dan bij niet-slachtoffers [4]. Dat ervaringen met seksueel geweld ook een effect hebben op de relatiekwaliteit van de partnerrelatie [9] en het seksuele functioneren binnen koppels, is een verband dat in de literatuur vaak verondersteld wordt maar dat slechts weinig empirisch onderzocht is. In Sexpert zullen we hier eveneens aandacht voor hebben.

5. Besluit

Zoals de Wereldgezondheidsorganisatie omschrijft, omvat seksuele gezondheid "de mogelijkheid om een seksuele relatie op te bouwen vrij van dwang, discriminatie en geweld". Toch worden -zoals uit bovenstaande en andere internationale prevalentie studies blijkt- veel personen het slachtoffer van intiem partnergeweld en seksueel geweld. Sexpert poogt in eerste instantie om voor Vlaanderen up to date prevalentie cijfers te verzamelen voor seksueel geweld. Vervolgens willen we onderzoeken welke effecten deze ervaringen hebben op de fysieke, mentale en seksuele gezondheid van slachtoffers. Een genuanceerd beeld van de situatie in Vlaanderen moet ons helpen om vanuit het beleid gepaste maatregelen te treffen en hulpverleningsprogramma's op maat uit te werken.

Referenties

[1] Afifi, T.O., MacMillan, H., Cox, B.J., Asmundson, G.J., Stein, M.B., Sareen, J. (2009). Mental health correlates of intimate partner violence in marital relationships in a nationally representative sample of males and females. Journal Of Interpersonal Violence, 24 (8), 1398-1417.

[2] Bakker, F., Graaf, H. de, Haas, S.de, Kedde, H., Kruijer, H.& Wijsen, C. (2009). Seksuele gezondheid in Nederland 2009. Utrecht: Ruthers Nisso Groep.

[3] Campbell, J.C. (2002). Health consequences of intimate partner violence. The Lancet, 359, 1331-1336.

[4] Coker, A.L. (2007). Does physical intimate partner violence affect sexual health? A systematic review. Trauma, Violence & Abuse, 8 (2), 149-177.

[5] Friesen, M.D., Woodward, L.J., Horwood, L.J. & Fergusson, D.M. (2010). Childhood exposure to sexual abuse and partnership outcomes at age 30. Psychological Medicine, 40, 679-688.

[6] Graaf, H. de , Meijer, S., Poelman, J., & Vanwesenbeeck, I. (2005). Seks onder je 25e. Seksuele gezondheid van jongeren in Nederland anno 2005. Delft: Eburon.

[7] Heise, L., Ellsberg, M. & Gottmoeller, M. (2002). A global overview of gender-based violence. International Journal of Gynecology and Obstetrics 78 Suppl. 1 S5-S14.

[8] Johnson, M.P. & Ferraro, K.J. (1990). Research on Domestic Violence in the 1990s: Making Distinctions. Journal of Marriage and the Family, Vol. 62, No. 4 (Nov., 2000), pp. 948-963.

[9] Karney, B. R. & Bradbury, T. N. (2005). Contextual influences on marriage: Implications for policy and intervention. Current Directions in Psychological Science, 14, 171-174.

[10] Kuyper, L., de Wit, J., Adam, P., Woertman, L. & van Berlo, W. (2009). Laat je nu horen! Een onderzoek naar grensoverschrijdende seksuele ervaringen en gedragingen onder jongeren. Utrecht: Universiteit Utrecht.

[11] Krug, E.G., Dahlberg, L.L., Mercy, J.A., Zwi, A.B. & Lozano, R. (2002). World Report on violence and health. World Helath Organization Geneva, editor.

[12] Meston, C.M., Heiman, J.R. & Trapnell, P.D. (1999). The relationship between early abuse and adult sexuality. Journal of Sex Research, 36 (4), 385- 395

[13] Pieters, J. Italiano, P., Offermans, A.M. & Hellemans, S. (2010). Ervaringen van vrouwen en mannen met psychologisch, fysiek en seksueel geweld. Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen.

[14] Polusny, M.A. & Follette, V.M. (1995). Long-term correlates of child sexual abuse: theory and review of the empirical literature. Applied & Preventive Psychology (4), 143-166.

[15] Saltzman LE, Fanslow JL, McMahon PM, Shelley GA. (2002). Intimate partner violence surveillance: uniform definitions and recommended data elements, version 1.0. Atlanta (GA): Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Injury Prevention and Control.

[16] Wiehe, V.R. (1998). Understanding Family Violence: treating and preventing partner, child, sibling and elder abuse. SAGE Publications Inc.

[17] World Health Organization/ London School of Hygiene and Tropical Medicine. Preventing intimate partner and sexual abuse against women: taking action and generating evidence. Geneva, World Health Organization, 2010.